|
هدف نظام مقدس جمهوری اسلامی از کیفر و زندان، انتقامجویی و شکنجه نیست، بلکه به منظور تنبه و بیدار کردن وجدان خفته یا غافل انسان‌هایی است که دست به جرم و جنایت آلوده اند |
سید شهید از آن روی که خود از محبوسین دیرین رژیم شاه بود و نیز آگاه به نگاه تربیتی و هم‌افزای اسلام بود، خود را در دوره خدمت، یار شفیق زندانیان می‌شمرد.
از جمله مصادیق این کردار کریمانه، دستورالعمل منتشر نشده‌ای است که پیش رو دارید. این منشور خواندنی که در تاریخ 68/12/14 صادر شده، نمایانگر نگاه نافذ او به شرایط روحی و محیطی یک زندانی و راهکارهای او برای تعامل با چنین فردی است.با سپاس ازجناب دکتر حسین لاجوردی که این سند را در اختیار جوان گذاردند.
بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم
خط مشی و دستورالعمل ارشادی، اجرایی سازمان زندانها
همانگونه که مستحضرید هدف نظام مقدس جمهوری اسلامی از کیفر و زندان، انتقامجویی و شکنجه نیست، بلکه به منظور تنبه و بیدار کردن وجدان خفته یا غافل انسان‌هایی است که به دلایل گوناگون دست به جرم و جنایت آلوده‌اند و ثانیاً به منظور پاک و سالم نگهداشتن جامعه از وجود کسانی است که ممکن است فساد و تبهکاری را به دیگران سرایت بدهند.
نیک می‌دانید یکی از مهم‌ترین و مؤثرترین عوامل در تغییر و شکل‌گیری انسان‌ها محیط است. هر چه القائات، تبلیغات، جوها، رفتارها و به‌ویژه «برخوردها» در محیطی سالم‌تر باشد، پاکسازی بیشتر فراهم می‌آید و اگر خدای ناخواسته برخوردهای ما خشن، غیردوستانه، غیرعادلانه یا از طرفی دیگر سازشکارانه و غیرقاطعانه باشد؛ محیط محدود زندان به‌جای محل اصلاح و تربیت به محل ایجاد و تجمع عقده‌ها، کینه‌ها، تجزی و رشد بزه و گناه سوق داده می‌شود.
به یاد داریم: کیفر مجرم صرفاً در اختیار مقام و مرجع قضائی است، اگر قاضی مجرمی را به زندان محکوم کرد، فقط باید محدودیت زندانی و جدایی از جامعه را تحمل کند و از هر نوع کیفر دیگری در باره او الزاماً باید اجتناب ورزید؛ بنابراین کیفرهایی نظیر: ترشرویی، پرخاش، تحقیر، خشونت، به کار بردن الفاظ سبک و رکیک، سختگیری و خدای ناخواسته ضرب و شتم، علاوه بر اینکه اثرات سازنده زندان را خنثی خواهد کرد، موجب عذاب اخروی نیز خواهد بود، لذا سخنش با زندانیان باید نافذتر و شیرین‌تر از معلم، نگاهش عمیق‌تر و پرمعناتر از روانکاو، کردار و اعمالش مؤثرتر از هر مصاحب دین و رفیق، اخلاقش فراتر از هر پدر دلسوز و مهربان و قدرتش مساوی و منطبق بر قانون (نه خودباخته و نه دیکتاتور زورگو) باشد.
همینجا لازم است به این نکته توجه شود که همانگونه که باید افراد فاسد از درون جامعه جدا شوند تا جامعه سالم بماند، برای سالم نگاهداشتن نسبی محیط زندان هم لازم است افرادی که درون زندان دست به شرارت و تبهکاری می‌زنند یا آن قدر تکرار جرم داشته‌اند که در نگاه‌های اولیه اصلاحشان محال به نظر می‌رسد، از سایر زندانیان جدا و در مکانی دور از دیگران با محدودیتی بیشتر و امتیازی کمتر نگهداری شوند تا فساد و گناهشان کمتر محیط را آلوده و کمتر به دیگران سرایت کند.
حال‌که خداوند علی اعلی این منت را بر ما نهاد و افتخار زندانبانی یا به سخن دیگر سمت معلمی و بازپروری عده‌ای از انسان‌های مطرود از جامعه را بر ما ارزانی داشت، چه بهتر که قدرشناس باشیم و شکر نعمتش را با جدیت و تلاش هر چه بیشتر در انجام وظایف محوله و به‌کارگیری استعداد و قدرت خلاقه و ابتکارمان به‌جای آوریم و بدانیم که اصل رسیدگی به وضع زندانیان است، نه موقعیت و جایگاه خود، لذا از برادران عزیز تقاضا می‌شود تمامی همتشان را در اداره سالم زندانها به کار گیرند و اداره «اداره‌شان» را فرع بر آن دانند و بطلان و قبح «فرع زائد بر اصل» را همیشه مد نظر داشته باشند و مباد که ذی‌المقدمه فدای مقدمه شود.
حال که تصمیم داریم به حول و قوه الهی از خود و از «میز» رها شویم و در مسیر بارورسازی روح و اندیشه انسان‌های «دربند» که چشم امید و اصلاح به زندانبان و مربیان خود دارند شتابان حرکت کنیم، نکاتی چند تذکراً به عرض می‌رسد:
۱ـ تلقی ما از زندانی بر این اصل استوار باشد که او یک انسان قابل تغییر و در حال تنبه و آموزش است، نه یک خاطی جنایتکارِ در حین ارتکاب جرم.
۲ـ برای زندانی شخصیت قائل شویم و تمامی تلاش خود را در جهت بازگرداندن شخصیت حقیقی و پنهانش به کار بگیریم و با او با احترام، با محبت، بسیار دوستانه و مؤدبانه برخورد کنیم و اجازه ندهیم هیچ مأموری به حریم شخصیتی زندانی اهانت یا تجاوز کند.
۳ـ از آنجا که بی‌سوادی می‌تواند یکی از علل وقوع جرم باشد، همت گماریم بی‌سوادی از زندانها رخت بربسته و هر زندانی بی‌سواد اجباراً به حداقل سواد «خواندن و نوشتن» دست یابد.
الف) قبل از اشتغال به هر کاری (اعم از هنری، صنعتی، کشاورزی و حرفه‌آموزی) در مسیر سوادآموزی قرار گرفته باشد.
ب) در صورت استنکاف، از برخی امتیازات، نظیر مرخصی محروم شود.
ج) در صورت عدم دسترسی به آموزشیاران نهضت سوادآموزی یا عدم امکانات نظیر کلاس (از دیگر زندانیان باسواد با رعایت اولویت‌ها) حتی درون‌بندها و آسایشگاه‌ها استفاده شود.
۴ـ از آنجا که ضعف اعتقاد به خدا و قیامت، از بارزترین عوامل ارتکاب جرم و گناه است، بر ماست در بارور ساختن اعتقادات مذهبی آنان کوشا باشیم.
۵ـ از آنجا که بیکاری و فراوانی اوقات فراغت نیز یکی از زمینه‌های فراهم‌ساز افکار انحرافی و نهایتاً بزهکاری است تا آنجا که امکانات بالفعل اجازه می‌دهد (یا شرایط به فعلیت در آوردن امکانات بالقوه وجود دارد) با ایجاد کارگاه‌های مختلف به این مهم تحقق بخشیم و در صورت عدم امکانات کارگاهی با تهیه لوازم و ابزار مورد نیاز کارهای دستی و هنری، حتی درون‌بندها و اتاق‌ها (با رعایت کامل مسائل امنیتی) اشتغال همگانی را برای زندانیان فراهم آوریم.
در اینجا لازم است به نکته‌ای مهم و ضروری اشاره شود: هنرهایی نظیر موسیقی هیچ‌گونه اولویتی ندارند و صرفاً در ایام ویژه می‌توان از آنها بهره جست و به هیچ وجه نباید مانع اجرای اولویت‌های: سوادآموزی، اسلام‌شناسی، یادگیری اعتقادات و احکام، آموختن آداب معاشرت صحیح و اسلامی، فراگیری اخلاق و شیوه برخوردهای اسلامی و ورزش شود.
۶ـ از آنجایی که هر انسانی به رفیق و همدم نیازمند است و از طرفی لازم است در جهت رشد و تکامل خود کوشا باشد و از سویی دیگر محیط زندانها معمولاً جایگاه انسان‌های خطاکار و بعضاً بزهکاران حرفه‌ای و مجرمین به عادت است، سالم‌ترین دوست و بهترین وسیله سرگرمی و تکامل کتاب است، لذا زندانیان می‌توانند از کتاب‌های موجود در کتابخانه زندان «حتی درون‌بندها» با رعایت ضوابط استفاده کنند و در صورتی که مایل باشند می‌توانند از طریق فروشگاه یا مأمور خرید زندان یا مسئول فرهنگی با هزینه شخصی کتاب‌های مورد نظر خود را مشروط بر اینکه اولاً ورود آنها به زندان ممنوع نباشد، ثانیاً هنگام آزادی به کتابخانه زندان اهدا کنند، تهیه کنند.
۷ـ از آنجایی که می‌توان پذیرفت عقل سالم در بدن سالم است، بر مسئولان زندان‌هاست که ورزش را برای همه زندانیان اجباری کنند تا از خمودی و کسالت جدا شوند. این امر در خصوص جوانان و نوجوانان اثرات بسیار مثبتی را به بار می‌آورد و موجب صرف انرژی متراکم آنها در مسیر مطلوب و منطقی می‌شود.
۸ـ از آنجایی که بیشترین مسئولیت رسیدگی به وضع خانواده زندانیان از سوی «انجمن حمایت از زندانیان» به عهده مسئولان زندانها محول شده، بر مسئولان زندان‌هاست که حضور فعال و مستمر در زندانها داشته باشند و مشکلات شخصی و خانوادگی آنان را از نزدیک بررسی کنند و در رفع آنها (در حد امکان) بکوشند.
۹ـ پرسنل زندان به هیچ وجه من‌الوجوه نبایستی از زندانیان به منظور انجام کارهای شخصی خود استفاده کنند و حق ندارند کوچک‌ترین هدیه‌ای ولو حبه قندی یا دانه خرمایی از زندانی بپذیرند.
۱۰ـ با برخوردهای اخلاقی، عاطفی و سالم خود به زندانی امکان دهیم تا بتواند بدون اضطراب و واهمه انتقادات و مسائلی را در میان بگذارد و مطرح کند.
۱۱ـ اگر خدای ناخواسته کوچک‌ترین تخلفی یا سوءاستفاده‌ای از مأموری مشاهده شود، بدون اغماض سریعاً و قاطعانه برخورد شود تا ان‌شاءالله محیطی سالم و سالم‌ساز به ارمغان آوریم. همینجا لازم است «از کلیه برادران و مأمورین و همکارانم در سراسر کشور که صادقانه و به‌طور شبانه‌روزی اوقات شریفشان را صرف بهسازی زندانیان می‌کنند» صمیمانه تشکر و قدردانی کنم و از خداوند جل‌و‌علی برای یکایکشان تقاضای توفیق بیشتر داشته باشم.
۱۲ـ امکانات و درآمد «انجمن حمایت از زندانیان» جز در راه مصالح زندانیان و خانواده آنان استفاده نشود.
۱۳ـ ایجاد و نگهداری فضای سبز و گلکاری در محوطه‌ها و هواخوری‌ها سهم بسزایی در بالا بردن روحیه پرسنلی و روحیه زندانیان دارد و محیط زیست زندان را مساعدتر و قابل پذیرش‌تر می‌کند. لذا ضمن تشکر از زحمات آن عزیزان در امر پاکسازی، تنظیف و رنگ‌آمیزی زندانها امید است باز هم تلاشی مجدد را اعمال فرمایند و با به‌کارگیری وسیع نیروی زندانیان داوطلب، کلیه محوطه‌ها و هواخوری‌هایی را که امکان زیباسازی و گلکاری دارد هر چه سریع‌تر آماده سازند تا در فصل بهاران همراه با طبیعت شاداب، شاهد و ناظر تحولی عظیم و زیبا باشیم.
۱۴ـ لازم است کلیه درمانگاه‌ها، خوابگاه‌ها، باشگاه‌ها، آشپزخانه‌ها، حمام‌ها، توالت‌ها، محوطه‌ها، هواخوری‌ها و... پیوسته مورد بازدید مسئولان قرار بگیرد تا اگر نقیصه‌ای مشاهده شد از گسترش آن جلوگیری و نسبت به رفع آن اقدام شود.
۱۵ـ مسئول فرهنگی یا مسئول زندان از یکایک زندانیان بخواهد: علل و انگیزه ارتکاب جرمشان را آنگونه که بوده بدون کم و کاست یا اغراق بنویسند و پس از وصول جهت بهره‌برداری و برنامه‌ریزی به دفتر طرح و برنامه سازمان ارسال کنند.
۱۶ـ زندانیانی که مایل باشند (با ذکر نام یا بدون ذکر نام) می‌توانند سرگذشت خود را برای تنبه و عبرت دیگران مکتوب یا برای مسئول زندان یا مسئول فرهنگی بیان کنند و در صورت لزوم و رضایت آنان صدای آنها ضبط و به دفتر طرح و برنامه سازمان ارسال شود.
۱۷ـ رمزها، کنایه‌ها، اشارات، اصطلاحات و واژه‌های خاص زندانیان گردآوری و با شرح و تبیین آنها به دفتر طرح و برنامه سازمان ارسال شود.
۱۸ـ برای هر یک از زندانیان پرونده شخصیتی تشکیل و کلیه منش‌ها، رفتارها، برخوردها، تخلفات، جرائم خدمات، فعالیت‌ها، خلقیات، اثرگذاری‌ها، تأثیرپذیری‌ها، تنبیهات، تشویقات، تغییرات روحی و عملی عوامل مؤثر در تغییر و تحول، نوع بزه، سوابق و... در آن ثبت شود.
به منظور رفع نیاز طبیعی زندانیان و همسرانشان، بسیار مناسب است در صورت امکان محلی جهت ملاقات خصوصی زندانیان در نظر گرفته شود.
۲۰ـ نسبت به بهداشت، درمان، تغذیه سالم و کافی و محل نگهداری اطفال، نوجوانان و جوانان به ترتیب دقت بیشتری به عمل آید و در امر تربیت و بازپروری آنان فعالیت و تلاشی بیش از بزرگسالان اعمال شود.
۲۱ـ همکاری وسیع و گسترده با بنگاه تعاون و صنایع زندانیان الزامی است.
۲۲ـ به منظور تأمین مواد و ویتامین‌های لازم به فروشگاه‌ها توصیه می‌شود: به مقدار تقاضای زندانیان میوه و سبزیجات و لبنیات در دسترسشان قرار گیرد.
۲۳ـ در پایان هر سال (اسفندماه) ۳ نفر از برادران یا خواهرانی که بهترین خدمات را درون‌بندها به زندانی اهدا فرموده‌اند، با ذکر دلایل، معرفی، تا به ترتیب جوایزی به آنان تقدیم شود.
۲۴ـ به منظور سم‌زدایی از جسم و ایجاد عادت به ترک اعتیاد معتادان برنامه روزانه اردوگاه‌های کار به شرح زیر خدمتتان تقدیم می‌شود.
الف) بیدارباش یک ربع مانده به اذان صبح.
ب) ادای فریضه صبح تا یک ربع بعد از اذان.
پ) نرمش و دو و شرکت در مراسم صبحگاهی تا ۰۰/۷ صبح.
ت) صرف صبحانه و نظافت عمومی تا ۳۰/۸ صبح.
ث) حضور در محل کار یا شرکت در نظام جمع و ورزش‌های سنگین تا ساعت ۳۰/۱۲.
ج) ادای فریضه ظهر و صرف ناهار و استراحت تا ۳۰/۱۴.
چ) حضور در محل کار یا شرکت در ورزش و نظام جمع تا ۳۰/۱۸.
ح) صرف شام و ادای فریضه تا ۰۰/۲۰.
خ) شرکت در مراسم مذهبی تا ۰۰/۲۱.
د) انجام کارهای شخصی تا ۰۰/۲۲ و رأس ساعت ۰۰/۲۲ اعلان خاموشی.
ذ) مقدار زمانی که صرف کلاس‌های درسی می‌شود از ساعات ورزش کسر می‌شود.
ر) بدیهی است برنامه آموزشی ارائه شده (برای گروه‌های تازه‌وارد) باید تدریجاً اجرا شود تا پس از تمرینات حدوداً یک ماهه، آمادگی اجرای کامل را پیدا کنند.
ز) استعمال دخانیات در اردوگاه به‌کلی ممنوع است.
ژ) به همراه داشتن پول ولو اندک به‌کلی
ممنوع است.
سیداسدالله لاجوردی
رئیس سازمان زندانها و اقدامات امنیتی و تربیتی کشور
